Wulkany, które ukształtowały krajobraz Kapadocji

Jak płaskowyż wulkaniczny stał się kominami wróżek

Niemal wszystko, co turysta fotografuje wokół Göreme, zaczyna się od tego samego faktu: ta część Anatolii Środkowej leży na płaskowyżu zbudowanym niemal wyłącznie z materiału wulkanicznego. Doliny, stożki, podziemne miasta i hotele w skale są wykute w tej samej miękkiej skale, a ta skała ma jedną wspólną historię powstania. Ten przewodnik opowiada tę historię, zamiast opisywać konkretne miejsce do odwiedzenia — to tło, które warto mieć w głowie, zwiedzając muzeum pod gołym niebem w Göreme albo idąc przez Dolinę Róż, a nie zamiennik tych przewodników.

Dwa wulkany, jedna długa historia

Krajobraz Kapadocji ukształtowały dwa wulkany, nie jeden. Erciyes, o wysokości 3864 m, wyższy z pary, wznosi się w pobliżu Kayseri po wschodniej stronie regionu. Hasan Dağı, o wysokości 3253 m, leży dalej na zachód, za Aksaray, bliżej pasma Aladağlar. Oba są stratowulkanami i oba były aktywne przez długi okres obejmujący kilka milionów lat, a ich erupcje nakładały się na siebie, zamiast następować jedna po drugiej w czystej kolejności.

Żaden z wulkanów nie wywołał jednej dramatycznej erupcji, która zasypałaby region z dnia na dzień. Zamiast tego powtarzające się erupcje w tym długim okresie osadzały popiół, pumeks i inne fragmenty wulkaniczne na płaskowyżu w warstwach — niektóre cienkie, inne grube na wiele metrów — ułożonych w różnym czasie i z różnych kraterów. To warstwowanie jest powodem, dla którego skała pod Kapadocją nie jest jednolita: jadąc między wioskami, widać wyraźnie, jak tuf zmienia kolor i teksturę z doliny na dolinę, bo przekracza się granice między osadami z różnych faz erupcyjnych.

Wulkan	Wysokość	Położenie względem Göreme	Status
Erciyes	3864 m	ok. 1 godz. 15 min drogą, w pobliżu Kayseri	uśpiony
Hasan Dağı	3253 m	na zachód od płaskowyżu, za Aksaray	uśpiony

Oba wulkany są klasyfikowane jako uśpione, nie wygasłe. Nie obowiązuje obecnie żadne ostrzeżenie monitoringowe wpływające na podróże, a żaden z nich nie miał potwierdzonej erupcji w historii spisanej, ale geolodzy nie wykluczają przyszłej aktywności żadnego z nich.

Od popiołu do skały: jak powstaje tuf

Materiał, który opadł na płaskowyż, to głównie popiół wulkaniczny wraz z fragmentami pumeksu i większymi blokami wyrzucanymi podczas bardziej gwałtownych faz. Z czasem, pod ciężarem kolejnych warstw osadzających się na wierzchu, ten luźny popiół zbił się i scementował w miękką, porowatą skałę znaną jako tuf, po turecku tüf. Tuf jest skałą fundamentową Kapadocji w najbardziej dosłownym sensie: równiny płaskowyżu, ściany dolin, stożki i kominy wróżek są niemal w całości wykute właśnie w nim.

Tuf ma dwie właściwości ważniejsze od wszystkich innych faktów w tym przewodniku. Po pierwsze, jest na tyle miękki, że można go obrabiać ręcznie — dlatego podziemne miasta regionu, Derinkuyu i Kaymaklı, jego kościoły skalne i pokoje w hotelach w skale mogły być drążone prostymi narzędziami przez stulecia, zamiast wysadzane lub wiercone. Po drugie, ta sama miękkość czyni go podatnym na działanie pogody. Deszcz, woda roztopowa i mróz wnikają w skałę i stopniowo ją ścierają — to właśnie ten proces wyrzeźbił doliny i nadal je rzeźbi.

Nie każda warstwa erodowała w tym samym tempie. Niektóre erupcje wytworzyły też bazalt lub inną twardszą skałę wulkaniczną, jako spływy lawy albo gęstsze, spieczone warstwy popiołu. Tam, gdzie odporna warstwa leży na miękkim tufie, chroni to, co pod nią, przed deszczem, podczas gdy odsłonięty wokół tuf zanika — i ta różnica twardości jest bezpośrednią przyczyną powstawania komina wróżki.

Kominy wróżek: jak głaz staje się dachem

Komin wróżki, po turecku peribacası, to kolumna tufu, która przetrwała erozję, bo jest zwieńczona blokiem twardszej skały, zwykle bazaltu. Gdy otaczający, miększy tuf ścierał się wokół niej — przez okres, który geolodzy szacują na setki tysięcy lat dla ogólnego kształtu płaskowyżu i znacznie krótszy, wciąż trwający czas dla pojedynczego komina — kolumna pod czapą była chroniona przed bezpośrednim deszczem i erodowała znacznie wolniej niż skała dookoła.

Efektem jest wąski filar z ciemną skalną czapą, który stał się wizualnym symbolem regionu, widocznym najgęściej w Paşabağ, znanym po angielsku jako Dolina Mnichów, oraz w Dolinie Wyobraźni, gdzie podobny proces stworzył kształty bez żadnych czap ani ludzkiej obróbki.

Ten proces nie jest zakończony. Trwa powoli, ale bez przerwy: czapy się przesuwają, kolumny zostają zbyt mocno podmyte i przewracają się, a nowi kandydaci na kolejne pokolenie kominów już się formują, gdy ich sąsiedzi erodują wokół nich. To także powód, dla którego schodzenie ze znakowanych szlaków w dolinach jest naprawdę niebezpieczne, a nie tylko odradzane — nawisy i zbocza z tufu, które wyglądają na solidne, mogą być bardziej niestabilne, niż się wydają, co szerzej opisuje przewodnik po bezpieczeństwie na szlakach w dolinach.

Ta sama niestabilność tłumaczy opuszczoną górną wioskę nad Çavuşin, ogrodzoną po dekadach osuwisk, które uczyniły ją niebezpieczną do zamieszkania, oraz jest czynnikiem, który miejscowi przewodnicy wspominają, tłumacząc, dlaczego ciemny kościół w muzeum pod gołym niebem w Göreme, Karanlık Kilise, wymagał osobnego, bardziej osłoniętego wykucia, by zachować swoje freski.

Dlaczego doliny mają różne kolory

Jedną z bardziej przydatnych rzeczy, które tłumaczy ta geologia, jest pytanie, które zadaje sobie większość turystów, choć niekoniecznie w tych słowach: dlaczego Dolina Róż jest różowa, Czerwona Dolina czerwona i pomarańczowa, a inne pobliskie doliny bladoszare lub białe. Odpowiedzią jest skład mineralny, a nie oświetlenie czy złudzenie optyczne, choć niskie słońce o poranku i wieczorze rzeczywiście potęguje ten efekt, dlatego zachód słońca to zalecana pora, by zobaczyć Czerwoną Dolinę, a ten sam spacer przez Dolinę Róż wygląda inaczej rano.

Każda dolina odsłania tuf z konkretnej warstwy lub zestawu warstw, a te warstwy różnią się zawartymi minerałami, zwłaszcza żelazem. Tam, gdzie tuf jest bogaty w tlenki żelaza, wietrzenie zabarwia odsłoniętą skałę na różowo, czerwono lub pomarańczowo — im bardziej utlenione żelazo, tym głębszy kolor. Tam, gdzie tuf jest stosunkowo ubogi w żelazo, albo gdzie dominuje inny minerał, skała wietrzeje na biało, kremowo lub szaro, jak w przypadku Białej Doliny oraz znacznej części Doliny Miłości i Doliny Gołębi.

Dolina	Typowy kolor	Prawdopodobna przyczyna
Dolina Róż	różowy do łososiowego	zawartość tlenków żelaza w tej warstwie tufu
Czerwona Dolina	czerwony do głębokiego pomarańczu	mocniej utlenione żelazo
Biała Dolina	bladoszary do białego	tuf ubogi w żelazo, inny skład mineralny
Dolina Miłości, Dolina Gołębi	szary do beżowego	mieszany, generalnie jaśniejszy tuf
Dolina Wyobraźni	szary z ciemniejszymi czapami	tuf plus rozrzucone głazy wulkaniczne

Nic z tego nie jest jednolite nawet w obrębie jednej doliny. Pojedyncza ściana skalna w Dolinie Róż może pokazywać kilka warstw kolorów ułożonych jedna na drugiej, bo odsłania kilka warstw erupcyjnych naraz, osadzonych w różnym czasie i o różnym składzie mineralnym. To warstwowanie warto wskazać każdemu, kto zakłada, że kolor to jednolity barwnik przenikający całą skałę, zamiast zapisu oddzielnych erupcji.

Inne wulkaniczne produkty uboczne płaskowyżu

Tuf to główny materiał, ale nie jedyny, jaki pozostawiła wulkaniczna historia regionu. Glina obrabiana przez garncarzy w Avanos, nad brzegiem rzeki Kızılırmak, sama w dużej mierze pochodzi z wietrzejącego osadu wulkanicznego spłukanego z płaskowyżu, co częściowo tłumaczy, dlaczego miasto nieprzerwanie obrabia glinę od czasów Hetytów, zamiast ją sprowadzać. Głazy bazaltowe, twardsze i bardziej odporne niż otaczający tuf, są rozrzucone w kilku dolinach jako czapy zawalonych kominów albo materiał wyrzucony dalej przez bardziej gwałtowne erupcje, i to one sprawiają, że nieliczne kominy mają wyraźnie ciemniejsze czapy niż sąsiednie.

Wulkaniczna gleba kształtuje region także na powierzchni, nie tylko pod ziemią. Stare winnice Kapadocji, zasadzone w porowatej, bogatej w minerały glebie wulkanicznej wokół Ürgüp i Nevşehir, są często wskazywane przez lokalnych winiarzy jako powód charakteru odmian takich jak Emir i Kalecik Karası, choć to twierdzenie dotyczy charakteru wina, a nie ugruntowanego ustalenia geologicznego.

Zobaczyć źródło, a nie tylko efekt

Większość wizyt w Kapadocji skupia się na tym, co wytworzyła erozja — komin, doliny, podziemne miasta — bez wyraźnego spojrzenia na wulkan, który dostarczył surowiec. Erciyes jest bardziej dostępny z dwóch wulkanów, jakieś 1 godz. 15 min od Göreme w pobliżu Kayseri, i można podejść znacznie bliżej samej góry podczas wycieczki z przewodnikiem, zamiast oglądać ją tylko jako odległe tło z dolin.

jednodniowa wycieczka na Erciyes z transferem z Göreme

to najbardziej bezpośredni sposób, by stanąć na wulkanie, który wytworzył większość tufu w regionie, a zimą jest to też dostęp do tras narciarskich, ponieważ Erciyes ma na swoich stokach największy obszar narciarski Turcji.

Dla wolniejszego, bliższego spojrzenia na odsłonięte warstwy tufu i bazaltowe czapy bez opuszczania dolin wokół Göreme,

wycieczka rowerowa z przewodnikiem przez Dolinę Róż i Czerwoną Dolinę

pozwala pokonać więcej terenu niż pieszo, pozostając wystarczająco blisko ścian skalnych, by dostrzec opisane wyżej warstwowanie kolorów.

Dla tych, którzy chcą zobaczyć cały obraz podczas jednej wycieczki — różnice kolorów dolin, powstawanie kominów wróżek i porównanie regionów tufowych —

całodniowa wycieczka z przewodnikiem obejmująca kilka głównych dolin

jest najbardziej efektywną opcją, a przewodnik na miejscu potrafi wskazać szczegóły, takie jak świeże zawalenie komina czy niezwykle grube pasmo koloru, które łatwo przeoczyć samodzielnie.

Bardziej spokojną alternatywą, która wciąż pozwala zbliżyć się do skał, jest

wycieczka zabytkowym samochodem przez doliny wokół Göreme

, która zatrzymuje się przy kilku punktach widokowych bez chodzenia wymaganego podczas pieszej wycieczki.

Jak to wpisuje się w resztę wizyty w Kapadocji

Żaden z pozostałych przewodników po regionie nie musi powtarzać tego materiału, a ten nie ma ich zastępować.

Sens opisania geologii osobno polega na tym, że tłumaczy ona szczegóły, o których inne przewodniki wspominają mimochodem, bez wnikania w nie: dlaczego podziemne miasto w Derinkuyu mogło zostać wykute na osiem poziomów w głąb za pomocą samych ręcznych narzędzi, dlaczego przewodniki opisujące Erciyes traktują go jako źródło, a nie punkt widokowy, i dlaczego najlepsze punkty fotograficzne regionu, zebrane w przewodniku po punktach widokowych Kapadocji, zwykle znajdują się tam, gdzie ściana doliny odsłania najwięcej warstwowania kolorów w najlepszym świetle.

Rozumiany w ten sposób, spacer przez którąkolwiek dolinę przestaje być pojedynczym, samodzielnym widokiem, a staje się przekrojem przez znacznie dłuższy proces — miliony lat erupcji z dwóch nazwanych wulkanów, zbite w skałę na tyle miękką, by ją rzeźbić, i na tyle twardą, by stać w kolumnach, wciąż erodującą, jedna zawalona czapa i jedna podmyta kolumna naraz, dokładnie tak, jak wygląda ten region odkąd wygląda tak, jak teraz.

Najczęstsze pytania o wulkaniczny krajobraz Kapadocji

Co stworzyło krajobraz Kapadocji?

Dwa wulkany, Erciyes i Hasan Dağı, wybuchały wielokrotnie przez kilka milionów lat i zasypały region grubymi warstwami popiołu wulkanicznego oraz materiału piroklastycznego. Ten materiał zbił się w miękką skałę zwaną tufem. Wiatr, deszcz i rzeki regionu wcięły się następnie w płaskowyż tufowy, rzeźbiąc doliny, stożki i kominy wróżek, które turyści widzą dziś wokół Göreme.

Dlaczego Erciyes i Hasan Dağı są ważne dla geologii Kapadocji?

Erciyes, o wysokości 3864 m, w pobliżu Kayseri, oraz Hasan Dağı, o wysokości 3253 m po zachodniej stronie płaskowyżu, były dwoma głównymi źródłami popiołu i lawy, które zbudowały warstwy tufu pod Kapadocją. Ich erupcje nakładały się na siebie przez długi okres, dlatego tuf różni się grubością i składem w zależności od części regionu.

Czym jest tuf i dlaczego Kapadocja leży na tak grubej jego warstwie?

Tuf to skała powstała ze zbitego popiołu wulkanicznego i fragmentów skalnych, a nie ze stężałej lawy. Jest na tyle miękki, że można go obrabiać ręcznymi narzędziami, dlatego podziemne miasta, hotele w skale i kościoły skalne Kapadocji wykuto właśnie w nim, ale równie łatwo erodują pod wpływem deszczu i wiatru, co ukształtowało doliny na powierzchni.

Jak powstają kominy wróżek i dlaczego niektóre się przewracają?

Komin wróżki powstaje tam, gdzie płyta twardszej skały, zwykle bazaltu lub odpornej warstwy tufu, leży na miękkiej kolumnie tufu i chroni ją przed deszczem, podczas gdy otaczający tuf eroduje. Gdy czapa się przesunie, popęka lub kolumna pod nią zostanie podmyta zbyt mocno, komin traci podparcie i się zawala, co jest procesem naturalnym i ciągłym, a nie rzadkim wydarzeniem.

Dlaczego Dolina Róż i Czerwona Dolina są różowe i czerwone, a inne białe lub szare?

Kolor wynika ze składu mineralnego konkretnej warstwy tufu i popiołu odsłoniętej w danej dolinie, zwłaszcza z ilości i rodzaju obecnych tlenków żelaza. Warstwy bogate w tlenki żelaza wietrzeją na różowo, czerwono lub pomarańczowo, stąd nazwy Dolina Róż i Czerwona Dolina, podczas gdy doliny takie jak Biała Dolina odsłaniają jaśniejszy, ubogi w żelazo tuf.

Czy wulkany, które ukształtowały Kapadocję, są nadal aktywne?

Erciyes i Hasan Dağı są klasyfikowane jako uśpione, a nie wygasłe, co oznacza, że obecnie nie wybuchają, ale nie wyklucza się przyszłej aktywności. Żaden z nich nie miał potwierdzonej erupcji w historii spisanej, a obecnie nie obowiązuje żadne ostrzeżenie monitoringowe wpływające na podróże do regionu.

Czy krajobraz tufowy nadal się zmienia?

Tak. Deszcz, mróz i wiatr każdego roku nadal erodują tuf, dlatego niektóre ścieżki w dolinach przesuwają się po mokrej zimie, dlatego opuszczona górna wioska w Çavuşin jest ogrodzona jako niestabilna, i dlatego kominy wróżek od czasu do czasu się zawalają. Krajobraz, który widzą turyści, to migawka procesu erozji, który się nie zatrzymał.

Gdzie można z bliska zobaczyć warstwy skał wulkanicznych?

Dolina Róż, Czerwona Dolina i Dolina Wyobraźni odsłaniają nagie ściany tufu tuż przy szlaku, z widocznym warstwowaniem kolorów. Podziemne miasta Derinkuyu i Kaymaklı pokazują ten sam tuf w przekroju od wewnątrz, a krawędź kaldery samego Erciyesu, osiągalna w ramach jednodniowej wycieczki z Göreme, daje najwyraźniejszy widok na wulkan źródłowy.